Tarih, çoğu zaman Roma, Pers, Maya ya da Çin gibi büyük imparatorlukların izlerini görünür kılmaktadır. Güçlü uygarlıklar tüm ihtişamıyla bilinirken bir zamanlar etkileyici kültürler geliştirmiş ve bugün neredeyse tamamen unutulmuş sayısız toplum da bu dünyadan geçmiştir.
Bu uygarlıkların bazıları yalnızca birkaç arkeolojik ipucuyla bilinirken, bazıları ise mitoloji ile gerçek arasında sıkışmış halde günümüze ulaşmıştır. Ortak noktaları ise, bulundukları coğrafyada derin etki bırakmalarına rağmen tarihsel kayıtlardan büyük ölçüde silinmiş olmalarıdır.
İşte, haritada yeri tam olarak belirlenemeyen, geçmişlerinin büyük kısmı hala gizemini koruyan 10 unutulmuş uygarlık:
Göbeklitepe Toplulukları (MÖ 9600 – MÖ 8000)
Göbeklitepe, insanlık tarihinin bilinen en eski tapınak komplekslerinden biri olarak kabul ediliyor. Ancak burayı inşa eden toplum hala gizemini koruyor. Yerleşik hayata geçişten önce bu ölçekte taş işçiliği ve dini mimari oluşturabilen bir topluluk olması, klasik tarih anlayışını zorlayan önemli bir veri olarak karşımıza çıkıyor.
Araştırmacılar, bu toplulukların avcı-toplayıcı yaşamdan karmaşık ritüel düzenlerine geçiş yapan bir geçiş toplumu olduğunu düşünüyor. Yine de ne adları biliniyor ne de sosyal örgütlenmeleri tam olarak çözülebilmiş durumda. Bölgede keşfedilen hayvan motifleri, semboller ve dikilitaşlar, bu toplumun zengin bir inanç sistemine sahip olduğunu gösteriyor.
Göbeklitepe’nin Sırrı Ne? yazımız da ilginizi çekebilir.
Cucuteni-Trypilla Kültürü (MÖ 5500 – MÖ 2750)
Doğu Avrupa’nın geniş bir bölümüne yayılmış olan kültür, devasa boyutlarda yerleşimlere sahiptir. Bazı yerleşimler o dönemin “en büyük köyleri” olarak kabul edilmektedir. Yine de bu toplumdan geriye yalnızca seramikler, etkileyici desenler ve ritüel objeler kalmıştır.
Arkeologlar, bu kültürün her birkaç yüz yılda bir tüm yerleşimi yakarak yeniden inşa ettiğini keşfetmiştir. Bu ritüelin nedeni bilinmemektedir fakat toplu bir inanç pratiğiyle bağlantılı olabileceği düşünülmektedir.
Harappa Köyleri (MÖ 3300 – MÖ 1300)
İndus Vadisi Uygarlığı geniş bir coğrafyayı kapsıyordu, ancak Harappa’nın çevresindeki birçok küçük yerleşimin kimlere ait olduğu bugün bile bilinmiyor. Bu toplumlar gelişmiş kanal sistemleri, standart ölçü birimleri ve şehir planlamasıyla dikkat çekiyor. Yine de yazı dillerinin çözülmemiş olması, onların sosyal düzenine dair bilgileri sınırlıyor.
Arkeologlar, bu küçük toplulukların ticaret ağını ayakta tutan üretim merkezleri olduklarını düşünüyor. İklim değişikliklerinin ve nehir yataklarının yön değiştirmesinin, bu yerleşimlerin yavaş yavaş terk edilmiş olabileceğine inanılıyor.
Caral-Supe (Norte Chico) (MÖ 3000 – MÖ 1800)
Caral–Supe (Norte Chico), Güney Amerika’nın bilinen en eski şehirleşmiş toplumlarından biri olarak kabul ediliyor. Arkeolojik bulgular, Caral’ın geniş tören alanları, piramit benzeri platform yapıları, dairesel sunaklar ve planlı yerleşim düzeniyle erken kentleşmenin ileri bir örneğini oluşturduğunu gösteriyor.
Bu toplumun özellikle dikkat çeken özelliği, savaş veya savunmaya yönelik yapıların neredeyse tamamen yokluğu ve bunun yerine ticaret, tarım ve ritüel yaşamı önceleyen barışçıl bir sosyal düzen kurmuş olmaları.
Arkeologlar, pamuk üretimi ve deniz kaynaklarına dayalı bir ekonomi sayesinde bölgede gelişmiş bir iş bölümü ve toplumsal örgütlenmenin ortaya çıktığını belirtiyor. Ayrıca Caral–Supe’de bulunan müzik aletleri ve karmaşık mimari yapılar, bu uygarlığın yalnızca ekonomik değil, kültürel açıdan da güçlü bir yapıya sahip olduğunu kanıtlıyor. Bu özellikleriyle Caral–Supe, And medeniyetlerinin köklerini anlamada kilit bir yere sahip ve kimi araştırmacılar tarafından “Amerika kıtasının en eski kentsel kültürü” olarak tanımlanıyor.
Jiroft Uygarlığı (MÖ 3000 – MÖ 2000)
İran’ın güneyinde ortaya çıkan Jiroft buluntuları, arkeoloji dünyasında büyük bir heyecan yaratmıştır. Bölgede çok sayıda taş oyma obje ve sembol bulunmuştur, fakat bu toplumun tam olarak kim olduğu hala tartışmalar sürmektedir.
Bazı araştırmacılar Jiroft’un Mezopotamya’dan daha eski bir uygarlığın merkezi olabileceğini öne sürmektedir. İşleme sanatındaki ustalık, bu toplumun kültürel olarak oldukça gelişmiş olduğunu kanıtlamaktadır. Ancak yazılı bir arşiv bulunmaması nedeniyle siyasi ve sosyal yapıları bilinmezliğini korumaktadır.
Nabataean Öncesi Çöl Toplulukları (MÖ 2000 – MÖ 400)
Petra’nın görkemli kentini inşa eden Nabataeanların kökenleri hala tam olarak bilinmiyor. Ancak onların öncesinde bölgeyi şekillendiren birkaç gizemli çöl topluluğunun varlığı kabul ediliyor. Bu toplulukların ticaret yolları üzerinde karmaşık su yönetim sistemleri geliştirdiği düşünülüyor.
Arkeolojik veriler, kayalara oyulmuş küçük tapınakların bu erken dönem toplumlara ait olabileceğini gösteriyor. Ayrıca uzun mesafeli tütsü ve baharat ticareti yaptıkları yönünde bulgular da bulunuyor. Ancak adları, dilleri ve kültürel yapıları neredeyse tamamen kaybolmuş durumda.
Nok Kültürü (MÖ 1500 – MS 500)
Batı Afrika’da ortaya çıkan Nok kültürü, özellikle gelişmiş terakota heykelleriyle tanınıyor. Fakat sosyal yapıları, siyasi düzenleri ve günlük yaşamları hakkında oldukça sınırlı bilgi bulunuyor. Demir işçiliğini erken dönemlerde başarıyla uygulamaları, onları dönemin diğer topluluklarından ayırıyor.
Arkeologlar, heykellerdeki yüz ifadelerinin karmaşık bir inanç sistemiyle bağlantılı olduğunu düşünüyor. Bu kültürün aniden kaybolması ve heykellerin çoğunun kaçak kazılar nedeniyle zarar görmesi, araştırmaları güçleştiriyor.
Lycia Halkları (MÖ 1400 – MÖ 500)
Likya medeniyeti antik kaynaklarda geçse de, ondan önce bölgede yaşayan toplum hakkında çok az bilgi bulunuyor. Kayalara oyulmuş erken mezar yapılarının, Likyalılardan önce yaşayan daha eski bir topluma ait olduğu düşünülüyor. Bu gölge toplumun kimliğine dair yazılı kaynak olmadığı için yorumlar mimari izlerle sınırlı kalıyor. Mezar yüzeylerinde görülen desenler, deniz ticaretiyle uğraştıklarını düşündürüyor. Ancak bölgede yaşanan büyük depremler ve göç hareketlerinin, bu halkın izlerini büyük ölçüde silmiş olabileceğine inanılıyor.
Tartessos Uygarlığı (MÖ 1000 – MÖ 500)
İber Yarımadası’nın güneybatısında var olduğu düşünülen Tartessos, hem antik Yunan hem Fenike kaynaklarında zenginliğiyle anılan bir uygarlık. Ancak gerçekte nerede yaşadıkları ve kültürel özellikleri büyük ölçüde belirsiz.
Bazı araştırmacılar, Tartessos’un gelişmiş bir metal işçiliğine sahip olduğunu ve Batı Avrupa’nın ilk şehirleşmiş toplumlarından biri olduğunu öne sürüyor. Buna rağmen arkeolojik bulgular, bu uygarlığın ani bir şekilde ortadan kaybolduğunu gösteriyor. Kayıp şehir Argantonio efsanesi, Tartessos’un tarihsel belirsizliğini daha da ilgi çekici hale getiriyor.
Olmec Öncesi Körfez Kıyısı Toplulukları (MÖ 2000 – MÖ 1200)
Olmekler Mesoamerika’nın “ana kültürü” olarak bilinse de, onlardan önce bölgede daha eski kökene sahip birkaç topluluğun yaşadığı kabul ediliyor. Devasa taş başların üretiminde kullanılan tekniklerin kökeni tam olarak bilinmediği için bu erken toplumlar daha da çok merak ediliyor. Olmeklerin mitolojisinde geçen bazı unsurların da daha eski halklardan miras kaldığı düşünülüyor. Arkeolojik kazılarda, Olmek tarzını andıran fakat farklı motifler taşıyan objeler bulunması, bölgenin uzun süreli bir kültürel evrime sahip olduğunu düşündürmektedir.
Antik Dünyadan Günümüze Kayıp Sualtı Şehirleri listemiz de ilginizi çekebilir.
Kapak Fotoğrafı: Photo by Arthur Yeti on Unsplash
