Dijitalleşmenin arttığı günümüzde uygulamalar çoğu zaman işlerimizi kolaylaştırsa da gün geçtikçe bizi ekrana bağlıyor ve bunun için bazı özel taktikler kullanıyor.
İşte, bizde bağımlılık yapan uygulamaların kullandığı 10 psikolojik taktik:
Kişiselleştirilmiş İçerik Akışı
Bir ortamda kişinin en sevdiği ayakkabıyı almak istediği konuşulur ve uygulamayı açtığı an o ayakkabının reklamı çıkar. Kullanıcılar bu durumu çoğu uygulamada gözlemleyebilirler. Aynı zamanda, uygulamalar kullanıcının geçmiş ilgi alanlarını değerlendirerek algoritmaları ona göre ayarlar. Bu durumlar, kişinin ödül mekanizmasını tetikleyerek uygulamadan daha fazla keyif almasını sağlar dolayısıyla kullanıcı uygulamada daha fazla vakit geçirir.
Belirsizlik ve Merak
Uygulamalar, belirsizlik ve merak yaratarak kullanıcının uygulama üzerinde geçirdiği vakti arttırır. Araştırmalara göre; merak edilen konunun öğrenilmesi dopamin salınımını arttırır. Böylece kişi, zamanının fazlasını bu merakı gidermek için harcamaya devam eder. Benzer mantık slot makinelerinde de geçerlidir: Kişi bir sonraki hamlede ne geleceğini bilmez ve kaydırmaya devam eder.
Değişken Ödül Sistemi
Sosyal medyada gezinirken kullanıcının ödül sistemi belirsiz bir şekilde tetiklenirse, o içeriğe veya uygulamaya karşı daha büyük bir bağımlılık oluşur. Bu durumu Skinner’in güvercin deneyi açıklamaktadır: Skinner, güvercinler düğmeye basınca yiyecek verdi ve güvercinlere belirsiz aralıklarla yiyecek verildiğinde daha çok düğmeye basma davranışı gözlemledi. Bu deneyden de anlaşılacağı üzere, kişiler ödülün ne zaman geleceğini bilmediği zaman bir beklentiye girerler ve ödülü beklemeye devam ederler. Örneğin; beğeni gelecek diye sürekli sosyal medyayı kontrol etmek.
Fear of Missing Out (FOMO)
FOMO, kişinin başkalarıyla kendini kıyaslayarak onların deneyimlerinden geride kalma kaygısı hissetme ve sürekli bağlantıda kalma isteğidir. Araştırmalara göre; bu şekilde hisseden kişiler, sosyal medyaya veya diğer uygulamalara daha fazla bağımlılık gösteriyor. Örneğin; 24 saatlik hikayeler, görevler ve canlı yayınlar kullanıcının o uygulama üzerinde aktif kalmaya mecbur bırakıyor çünkü kişi o uygulamada olan biten olayları kaçırmak istemiyor.
Sonsuz Kaydırma
Uygulamaların bazılarında kaydırdıkça yeni video veya yeni gönderiler çıkarak kişiye “sonsuz içerik” izlenimi veriliyor ve bu durum kişide belirsizlik ve merak yaratarak kullanıcının kaydırmaya devam etmesini sağlıyor. Yani sonsuz kaydırma kişinin ödül mekanizmasını sürekli aktif tutarak bir alışkanlık döngüsüne girmeye ve kontrolsüzce ekran önünde zaman geçirmeye itiyor.
Anlık Bildirimler
Araştırmalara göre; aniden gelen bildirimler kişide beklenmedik ödül etkisi uyandırıyor ve bu beklenmedik ödüller öngörülebilir ödüllere göre daha fazla dopamin salınımı etkisi yaratıyor. Yani, kişi artık her bildirim geldiğinde o uygulamayı kontrol etmeye başlıyor. Böylece uygulamaya karşı bağımlılık artışı gözlenebiliyor.
Oyunlaştırma
Uygulamaların bazılarında oyunlarda kullanılan birtakım elementler (seviye, puan, streak) kullanılarak kişinin ödül mekanizmasının tetikte kalması sağlanır ve kullanıcı bu uygulamayı seviyesi düşmesin diye kullanmaya devam eder. Böylece uygulamaya karşı bir motivasyon ve bağımlılık yaratılır.
Renk Psikolojisi
Renklerin insan davranışı ve bilişsel süreçlere etkisi asla yadsınamaz ve uygulamalar da kişinin bağlılığını arttırmak için renklerin psikolojisinden yararlanırlar. Örnek olarak, kırmızı bildirim rengi “çok önemli bir olay oldu, hemen kontrol etmeliyim” hissi uyandırarak uygulamada geçirilen vakti arttırabiliyor.
Sosyal Karşılaştırma Kavramı
Sosyal karşılaştırma, kişinin kendi davranışlarını, yeteneklerini değerlendirmek için başkalarıyla kıyas yapma eğilimini ifade eder. Sosyal uygulamaların artmasıyla beraber kişiler sosyal karşılaştırmayı daha sık bir şekilde yapar ve benlik algısını daha kolay bir şekilde değerlendirebilir. Fakat bu durum sürekli kontrol etme hissiyle beraber bağımlılık yaratırken aynı zamanda depresyon, kaygı gibi sorunları arttırabilir.
Beğeni ve Onay Mekanizmaları
Son olarak, uygulamalar üzerinden alınan beğeni ve yorumlar beynin ödül sistemi aktif hale getiren güçlü pekiştiricilerdir, dopamin salınımı arttırırlar. Araştırmalar uygulama üzerinden gelen beğenilerin fiziksel ödül kadar tatmin edici bir etkisi olduğunu göstermektedir. Özellikle gençlerde beğeniler kişilik gelişimini derinden etkileyebilir. Beğeniler, yorumlar sayesinde kişi kendini değerli hisseder ve uygulamada geçirdiği vakitte bir artış görülür.
Sonsöz
Kısacası, günümüzde kullanılan uygulamaların çoğu bireyin hayatını kolaylaştırıyor fakat fazla kullanımı psikolojik bazı etkilere sebep olarak kişinin uygulamaya olan bağlılığını tetikleyebiliyor. Bu yüzden bu kullanılan taktikleri bilmek uygulamaları daha bilinçli kullanarak, bağımlılık olasılığını azaltarak dijital dünya- gerçek yaşam dengesini sağlamaya yardımcı olabilir.
Kapak Fotoğrafı: Photo by Rami Al-zayat on Unsplash
