Ryu Murakami, Miso Çorbasında
‘‘Genel olarak korku filmi tutkunlarının hayatları sıkıcı olur. Bir tür tahrik arayışı içerisindedirler. Ayrıca rahatlamak da isterler. Heyecanla izledikleri film bitip de kendilerinin ve dünyalarının bıraktıkları gibi olduğunu görmek rahatlatır onları. İşte bu, korku filmlerinin neden varlığını sürdürdüğünün gerçek yanıtı. Korku filmleri şok emici işlevi görmektedir.’’
(Farklı yayınevleri tarafından ‘Yok Yere’ ve ‘Gecenin Dibi’ isimleriyle de yayımlanmıştır.)
Japon yazar Ryū Murakami, Miso Çorbasında isimli romanında korku filmlerinin insanlara gerçek bir tehlike yaşamadan korkuyu deneyimleme ve filmin sonunda hâlâ hayatta olduklarını hissetme fırsatı verdiğine dair bir düşünce ortaya koyar. Peki, gerçekten neden korkmayı seviyoruz?
Korku filmleri, milyonlarca insanın isteyerek maruz kaldığı ilginç bir paradoks yaratıyor. Neden günlük yaşamda kaçınmaya çalıştığımız korku, belirsizlik ve tehdit duygularını eğlence amacıyla yeniden yaşamak istiyoruz?
Psikoloji ve nörobilim araştırmaları bu sorunun tek bir cevabı olmadığını gösteriyor. Korku filmlerinden alınan keyif; tehdit algısı, fizyolojik uyarılma, merak, belirsizlik, kontrol hissi, bireysel farklılıklar ve sosyal ortam gibi birçok faktörün birlikte etkisiyle açıklanabiliyor.
Peki, korku ile haz nasıl aynı deneyimin parçası hâline geliyor? İşte, korku filmlerini neden sevdiğimizi açıklamaya yardımcı olabilecek 10 bilimsel gerçek:
Korku ve Haz
Korku, genellikle kaçınılması gereken olumsuz bir duygu olarak düşünülüyor. Ancak eğlence bağlamında korku ve haz birbirini tamamen dışlamıyor.
2020’de bir korku evinde yapılan saha araştırmasında, korku ile haz arasında ters U şeklinde bir ilişki bulunmuştur. Buna göre; çok az korku yeterince uyarıcı olmayabiliyor. Aşırı korku da deneyimi rahatsız edici hâle getirebiliyor. En yüksek keyif, korkunun belirli bir seviyede tutulduğu durumlarda ortaya çıkıyor.
Yani, korku filmlerinde amaç her zaman “mümkün olduğunca korkmak” olmayabiliyor. Genellikle rahatsız edici ama yönetilebilir bir uyarılma arzu ediliyor.
2024 yılında, 558 katılımcıyla gerçekleştirilen bir araştırmada ise, korku ve heyecanın birbirinden farklı, ancak ilişkili deneyimler olduğu ortaya koyulmuştur. Film sahnelerinin korkutuculuğu ve gerçekçi bulunması, hem heyecanı hem de keyfi artırabiliyor. Ancak yoğun tiksinme keyfi azaltabiliyor.
Beynimiz korkutucu filmleri gerçek bir tehdit gibi değerlendirmiyor
Korku filmi izlerken kalp atışları hızlanabilir, irkilme tepkisi oluşabilir ve kişi kendisini gerçekten tehdit altında hissedebilir. Ancak izleyici aynı zamanda bunun bir film olduğunu bilir.
Korku araştırmalarında beynin tehdit algılama ve korku tepkisinde rol oynayan bölgelerinden biri olarak amigdala öne çıkıyor. Bununla birlikte korku filmlerinin beyindeki etkisini doğrudan inceleyen araştırmaların sayısı sınırlı. Korkuyla ilişkili görsel ve işitsel uyaranların nörobiyolojik etkileri üzerine çok daha geniş bir literatür bulunuyor.
Dolayısıyla, korku filmi izlerken beynimiz bunun gerçek olmadığını anlıyor. Fakat bu yüzden korkmuyoruz demek doğru değil. Korku filmlerinin paradoksu biraz da burada ortaya çıkıyor: Vücut korkuya tepki verirken zihin güvende olduğunu biliyor.
Güvende olmak korkuyu eğlenceye dönüştürebiliyor
Korku filmlerinin önemli özelliklerinden biri, tehdidin gerçek olmaması.
Korku filmi izleyen kişi, istediği zaman filmi durdurabilir, odadan çıkabilir, ışığı açabilir veya filmi tamamen kapatabilir. Bu kontrol duygusu, gerçek hayattaki korkudan önemli ölçüde farklı bir deneyim yaratıyor.
Korku eğlencesi üzerine yapılan araştırmalar, insanların korku düzeylerini bilinçli olarak artırıp azaltmak için çeşitli bilişsel, davranışsal ve sosyal stratejiler kullandığını gösteriyor. İlginç biçimde, korkudan mümkün olduğunca kaçınanlarla korkuyu artırmayı tercih edenlerin genel memnuniyet düzeyleri birbirine yakın olabiliyor.
Bir başka deyişle; korku filmi seven herkesin korkunun maksimum düzeyine ulaşmak istediğini düşünmek gerekmiyor. Bazı izleyiciler korkuyu azaltarak, bazıları ise artıarak deneyimden keyif alabiliyor.
Son 10 Yılın Tekrar Tekrar İzlenesi 10 Korku Filmi listemiz ilginizi çekebilir.
Belirsizlik korkuyu güçlendirebiliyor
Korku filmlerinin en etkili araçlarından biri, çoğu zaman canavarın kendisi değil, ne olacağını bilememek oluyor.
Kapının arkasında ne olduğunu görememek, karanlık bir koridordan ses gelmesi veya karakterin henüz görmediği bir şeyin izleyici tarafından fark edilmesi gerilimi artırabiliyor.
Psikoloji araştırmaları, belirsizlik ile tehdit algısı arasında güçlü bir ilişki olduğunu gösteriyor. Deneysel çalışmalarda tehdit düzeyinin yükselmesi ve belirsizliğin daha açık hâle gelmesi, kaygıyı ve güvenlik isteğini artırabiliyor.
Bu nedenle bazı korku filmlerinde açıkça gösterilen bir canavar, karanlıkta yalnızca duyulan bir sesten daha az gerilim yaratabiliyor.
Korkunun yarattığı fizyolojik uyarılma ödüllendirici olabiliyor
Korku sırasında vücutta kalp atışlarının hızlanması, dikkat düzeyinin yükselmesi ve genel fizyolojik uyarılmanın artması gibi tepkiler görülebiliyor.
Ancak ”korku sırasında adrenalin salgılanır ve bu yüzden herkes korku filmlerini sever” açıklaması, bilimsel açıdan fazla basit kalıyor.
Araştırmalar, fizyolojik uyarılmanın tek başına keyfi açıklamadığını gösteriyor. Örneğin; korku eğlencesini inceleyen çalışmalar keyfin, uyarılmanın düzeyi ve değişim biçimiyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Çok düşük uyarılma sıkıcı, çok yüksek uyarılma ise rahatsız edici olabiliyor.
Dolayısıyla korku filmlerinden alınan keyif, yalnızca adrenalin ile açıklanamıyor.
Korkutucu ve tehlikeli şeyler merak uyandırabiliyor
İnsanların tehlikeli veya rahatsız edici olaylara ilgi göstermesi, yalnızca korku filmlerine özgü değil. Gerçek suç hikâyeleri, felaketler, cinayet vakaları ve doğa olayları da yoğun merak uyandırabiliyor.
Psikolojide morbid curiosity, yani tehlikeli veya rahatsız edici olaylar hakkında bilgi edinme eğilimi, bu davranışı açıklamak için kullanılan kavramlardan biri.
2021 yılında geliştirilen Morbid Curiosity Scale üzerine yapılan araştırmalar, bu özelliğin ölçülebilir ve bireyler arasında farklılık gösterebilen bir eğilim olduğunu ortaya koyuyor. Araştırmada, morbid merakı yüksek kişilerin, tehdit içeren filmleri tercih etme olasılığının daha yüksek olduğu görülüyor.
2024 tarihli bir araştırma da morbid merakın, film sahnelerinden duyulan heyecan ve keyifle pozitif ilişkili olduğunu ortaya koyuyor.
Başka bir ifadeyle; bazı insanlar korkutucu bir görüntüden yalnızca korkmuyor. “Bunun arkasında ne var” veya “sonunda ne olacak” gibi soruların cevabını da öğrenmek istiyor.
Son 10 Yılın En Başarılı 10 Korku Dizisi listemiz ilginizi çekebilir.
Korku filmlerindeki gerilim, çözülme anıyla birlikte hazza dönüşebiliyor
Korku filmlerinde gerilim genellikle aşamalı olarak yükseltiliyor. Tehlike yaklaşırken izleyici bekliyor, tahmin yürütüyor ve sonucu görmek istiyor.
Bu süreç psikolojide uzun yıllardır tartışılan “heyecan aktarımı” ve gerilimin çözülmesiyle ilişkilendirilen modellerle açıklanmaya çalışılıyor.
Klasik yaklaşımlardan birine göre; tehdit ortadan kalktığında, birikmiş olumsuz duygulanımın ardından güçlü bir rahatlama ve olumlu duygu ortaya çıkabiliyor. Ancak araştırmalar bunun bütün korku filmlerini açıklamak için yeterli olmadığını da gösteriyor. Özellikle sonu kötü biten veya tehdit unsurunu çözmeden bırakan filmler de izleyiciler tarafından beğenilebiliyor.
Bu nedenle korku filmlerindeki keyif yalnızca “sonunda kurtulduk” duygusundan kaynaklanmıyor. Gerilimin kendisi, merak ve bekleyiş de deneyimin önemli parçaları olabiliyor.
Korku deneyimi kişiden kişiye değişiyor
Herkes aynı korku filminden aynı ölçüde etkilenmiyor.
Bazı insanlar kan ve şiddet içeren sahnelerden rahatsız olurken bazıları doğaüstü varlıklardan daha fazla korkabiliyor. Bir başkası içinse psikolojik gerilim, fiziksel şiddetten daha rahatsız edici olabiliyor.
2019’da yayımlanan kapsamlı bir incelemede; korku filmi tercihleri ve korku deneyiminde korku duyarlılığı, empati, heyecan arayışı ve farklı kişilik özelliklerinin rol oynayabildiğini, ancak bu ilişkilerin her çalışmada aynı şekilde ortaya çıkmadığını belirtiyor.
Bu noktada, popüler kültürde sıkça kullanılan “korku filmi sevenler adrenalin bağımlısıdır” gibi genellemeler araştırmalar tarafından tam olarak desteklenmiyor.
Korkuyu başkalarıyla paylaşmak deneyimi değiştirebiliyor
Korku filmlerinin özellikle arkadaşlarla veya partnerle izlenmeyi sevdiğini açıklayan bir unsur da sosyal ortam olabiliyor.
Korku sırasında insanların birbirlerinin tepkilerini gözlemlemesi, gülmesi, konuşması veya fiziksel olarak birbirine yaklaşması deneyimi değiştirebiliyor. Böylece korkutucu olay yalnızca bireysel bir deneyim olmaktan çıkarak ortak bir etkinliğe dönüşebiliyor.
Ünlü Gizem ve Korku Yazarı Harlan Coben’in Romanlarından Uyarlanmış En İyi 10 Yapım listemiz ilginizi çekebilir.
Korku filmi izlemek, “korkuyu sevmek” anlamına gelmeyebiliyor
Korku filmlerini seven herkes korku hissinin kendisini seviyor olmayabilir.
Bazı izleyiciler gerilimden, bazıları meraktan, bazıları hikayeden, bazıları şaşırtıcı olay örgüsünden, bazıları ise korkunun yarattığı yoğun uyarılmadan keyif alabiliyor.
2024 yılında yayımlanan bir araştırmada, heyecan ve keyfin aynı şey olmadığı özellikle vurgulanıyor. Bir sahnenin heyecan verici olması, onun mutlaka aynı ölçüde keyifli olduğu anlamına gelmiyor. Araştırma, korkutuculuk ve gerçekçiliğin heyecan ve keyifle ilişkili olduğunu, ancak tiksinmenin keyfi azaltabildiğini belirtiyor.
Dolayısıyla “korku filmlerini seviyorum” cümlesinin altında aslında farklı psikolojik motivasyonlar bulunabiliyor.
Kaynaklar
- Martin, G. N. (2019). Why Do You Like Scary Movies? A Review of the Empirical Research on Psychological Responses to Horror Films. Frontiers in Psychology.
- Andersen, M. M. et al. (2020). Playing With Fear: A Field Study in Recreational Horror. Psychological Science.
- Clasen, M., Andersen, M. M. & Schjoedt, U. (2019). Adrenaline Junkies and White-Knucklers: A Quantitative Study of Fear Management in Haunted House Visitors. Poetics.
- Scrivner, C. et al. (2021). The Psychology of Morbid Curiosity. Personality and Individual Differences.
- Zsidó, A. N. et al. (2024). The Role of Excitement and Enjoyment Through Subjective Evaluation of Horror Film Scenes. Scientific Reports.
- Andersen, M. M. et al. (2026). Scared Together: Heart Rate Synchrony and Social Closeness in a High-Intensity Horror Setting. Emotion.
Kapak Fotoğrafı: Photo by Nong on Unsplash
