Genel olarak ele aldığım yazılara baktığımda Osmanlı’nın ağırlıkta görüyorum. Lakin Selçuklu’nun da köklerimize ve mirasımıza etkisi çok daha derinlerde yatmaktadır.
İşte bu yüzden, bu defa lensimizi biraz daha geriye çevirip o muazzam temelin mimarlarından Sultan I. Melikşah’ı ele alalım istedim.
Tarih denen aksakallı ihtiyar “eğer şöyle olsaydı böyle olurdu” varsayımlarıyla ilerlemez. Lakin geçmişin dinamiklerini doğru okumak, geleceğe ve tarihin akışına dair bize çok net pencereler açar. Türk tarihinin en kritik eşiklerinden biri, hiç şüphesiz Tuğrul ve Çağrı Beylerle temeli atılan, Alparslan’ın 1071 Malazgirt’teki kılıç hakkıyla genişleyen ve Sultan I. Melikşah (1055-1092) döneminde zirvesine ulaşan Büyük Selçuklu İmparatorluğu’dur.
Sultan Melikşah’ın 1072 yılında, henüz 17-18 yaşlarındayken tahta çıkışı, sadece bir babadan oğula geçiş meselesi değildir. Alparslan’ın hayattayken veliaht ilan ederek meşrulaştırdığı bu süreç, genç Melikşah’ın liyakati ve devlet hafızasını çok erken kavramasıyla taçlanmıştır. Lakin Melikşah’ı devrin diğer hükümdarlarından ayıran şey, sadece askeri zaferleri değildir. Devleti kılıçla fethetmekle kalmayıp onu fikirle, hukukla, gelenek, gelecek ve kalıcı bir vizyonla yönetme iradesidir.
İşte, Sultan Melikşah’ın şahsında Türk devlet aklını ve cihan hâkimiyeti mefkûresini anlamamız gereken 10 temel düstur:
Meşruiyet ve Liyakatin Somut Buluşması
Melikşah’ın 1072’de tahta geçişi, babası Alparslan tarafından tasdiklenmiş meşru bir süreçti. Ancak onu ayakta tutan şey sadece bu veraset değildi. Bizzat gencin sahip olduğu yüksek liyakat ve devleti tanıma arzusuydu. O yakınlarına değil, liyakat sahiplerine makam ve sorumluluk veren bir hakandı.
Töre ve Bürokrasinin Mecburi Evliliği
Orta Asya’dan süzülüp gelen Türk devlet geleneğinde hakan ne kadar savaşırsa savaşsın, ili “töre” tutardı. Melikşah bu bilinçle hareket etmiş; Nizamülmülk’e sadrazamlık vermişti. Türklüğü kenara itti, sarayda Fars-İslam bürokrasisini kuruluyor, eleştirilerini göğüslemiş, köklerinden de kopmamıştı.
Tarihsel Miras: Tuğrul ve Çağrı Bey Modeli
Tuğrul ve Çağrı Beylerin geçmişteki uyumlu birlikteliği, Melikşah ile Nizamülmülk ikilisine mükemmel bir devlet şablonu sundu. Bu uyum devleti sarsılmaz bir merkeze oturttu. Bu, aslında Sultan için bir vizyondu. Ülke genişlerken fethedilen ülkelerin ileri gelenlerinin fikirleri olmadan kalıcı olmak mümkün değildi.
Savaşçılığın Gerçek Tanımı ve Farklı Fikirler
Bir savaşçı bey, sadece kılıçla meydanda savaşmamalıydı. Etrafında her fikirden danışmanlarını eksik etmiyor, farklı düşünceleri dinleyerek devlet aklını zenginleştiriyordu. Gerçek savaşçı; fenni, ilmi ve hukuku bilmeliydi. Dine hürmet göstermeliydi. Aynı düşüncede olmadığı kitleleri bile kucaklayabilmeli ve muhalefeti sık sık dinlemeliydi.
Sarayda İstişare Kültürü ve Özü Korumak
Saray ne kadar ihtişamlı, bürokrasi ne kadar yerleşik formlara bürünürse bürünsün, Melikşah Türklüğünü hiçbir zaman unutmadı. Devlet yönetiminde farklı akımlardan ve danışmanlardan faydalandı. Obanın ve bozkırın o köklü reflekslerini ise, sarayın merkezinde hep diri tuttu.
Ayrıca kendini hep Türk hakanı görmüş, ordusunun omurgasını hep Türk olarak sürdürmüştü. Emir komuta zincirini Türkçe devam ettirdi ve Türk savaş geleneğine sıkı sıkıya bağlı kaldı.
Nizamülmülk, Ömer Hayyam ve Kurumsal Akıl
Melikşah, dönemin en büyük veziri Nizamülmülk ve sarayındaki dahi âlim Ömer Hayyam başta olmak üzere, farklı ilim insanlarına ve danışmanlara yer açarak tam bir istişare ortamı yarattı.
Nizamiye Medreseleri, Celâlî takvimi ve Siyâsetnâme bu ortak akıl, ilim ve fikir çeşitliliğinin somut ürünleridir.
Türkmen Boylarının Merkezle Uyumu
Türkler kölece bir itaate değil, karizmatik liderliğe ve güce saygı duyarlar. Melikşah, Maveraünnehir’den Akdeniz’e kadar uzanan coğrafyadaki Türkmen boylarını bu ağırlıkla merkezî idareye küstürmeden kanalize etmiştir. Onları küstürmemek için Türk geleneğini canlı tutmuş obaları ziyaret etmiş, sürek avları düzenlemişti.
Ayrıca Melikşah, avcılığa inanılmaz derecede meraklıydı. Bu konuda “Şikâr-nâme” (av kitabı) isimli bir kitap yazmıştı.
İslam’ın Altın Çağı ve Bilimin Hamiliği
Ömer Hayyam gibi devrin en büyük felsefecileri ve âlimleri, Melikşah’ın Isfahan’daki sarayında ve kurdurduğu gözlemevinde hâmî bulmuştu. İlme ve bilime verilen bu kıymet, İslam’ın altın çağının sınırlarını genişletmişti.
Sığınılacak Bir Liman Olarak İmparatorluk
Türk-Selçuklu cihan hâkimiyetinin temelinde yıkım değil; barış, huzur ve adalet yatar. Sonraki asırlarda görülecek olan o yıkıcı Moğol istilasının aksine Selçuklu; fethettiği coğrafyaları yok etmedi. Onları korudu, imar etti ve ezilenler için güvenli bir medeniyet limanı kurdu.
Akdeniz Ufku ve Sınırları Denizlere Taşıyan İrade
Melikşah’ın vizyonunu anlamak için coğrafi hamlelerine bakmak gerekir. Sultan, ordularını Akdeniz kıyılarına (Süveydiye sahillerine) ulaştırıp atını denize sürdüğünde, sadece askeri bir sınır çizmiyordu. O, Türk cihan hâkimiyetinin ve devlet aklının vizyonunu denizin bittiği yere kadar mühürlüyordu. Eğer ömrü yetseydi denizlerin de ötesine geçecek kudret ve vizyona sahipti.
Son Söz
Tarih, sadece geçmişte yaşananların bir dökümü değil, bugüne söylenen bir sözdür. Sultan Melikşah’ı, onun 1072’den 1092’ye kadar uzanan yirmi yıllık muazzam iktidarını ve etrafında örülen o büyük aklı incelerken aslında kendi köklerimizi yeniden sorguluyoruz.
Türk devlet geleneği, Orta Asya’dan Viyana’nın uçlarına dek “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” düsturuyla dünyada medeniyet dersi vermiştir. Mazlumlara sığınak olan bir medeniyet limanı kurarak yürümüş ve bu mirası bizlere bırakmıştır.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün de ifade ettiği gibi: “Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır.” Önemli olan bu mirası doğru anlayıp sahip çıkmaktır. Aslında Melikşah’ı anlamak birçok şeyi başarma azmimizi tetikleyecektir.
Yeni yazılarda görüşmek üzere…
Not: Kapak fotoğrafı temsilidir.
