Tarih, büyük isimleri çoğu zaman tek bir sıfatla anar. Bazıları kanun koyucudur, bazıları ardı arkası gelmeyecek zaferler kazanır, bazıları ıslahatlar yapar. Oysa bazı hükümdarlar vardır ki onları tek bir kelimeye sığdırmak mümkün değildir. İşte, Yavuz Sultan Selim de bunlardan biridir. Babası II. Bayezid’in temkinli, uzlaşmacı ve zamanı erteleyen devlet anlayışı içinde yetişmiş; ancak bu anlayışın sorunları çözmekte yetersiz kaldığını bizzat gözlemlemiştir. Yavuz’u Yavuz yapan şey, bu gecikmeye duyduğu tahammülsüzlüktür.
Atalarının önemli bir kısmı rotayı Batı’ya çevirmişken, Yavuz bilinçli biçimde Doğu’ya yönelmiştir. Bu tercih, klasik anlamda bir cihangirlik hevesi miydi, yoksa dağılmayı önleme refleksi miydi?
Bu yazımda amacım Yavuz’u ne kutsamak ne de mahkûm etmektir. Onu kendi zamanı, şartları ve sınırlılıkları içinde anlamaya ve anlatmaya çalışacağım.
Tahta Çıkışı
Yavuz’un tahta çıkışı, Osmanlı tarihinde alışıldık bir veraset devri değildir. II. Bayezid’in yumuşak, uzlaşmacı ve zaman kazanmaya dayalı yönetim tarzı, devletin merkezî gücünü zayıflatmıştı. Yavuz bu zayıflığı bizzat yaşayan bir şehzade olarak, iktidarı devralmakla yetinmedi, iktidarı yeniden tanımladı.
Babasını ve kardeşlerini öldürerek, sert biçimde saf dışı bırakması, bir ahlak tartışmasından çok, Osmanlı’nın çok başlılığa tahammülü kalmadığına dair sert bir teşhistir. Ancak bu teşhis, hanedanın iç bağlarını onarılamaz biçimde koparmıştı.
Kardeş Katli
Kardeş katli Yavuz döneminde bir gelenek değil, bilinçli bir devlet refleksi hâline gelmişti. Yavuz için tehdit, henüz gerçekleşmiş olması gerekmez, ihtimal dahi yeterlidir. Nitekim kardeşi Şehzade Korkut’u kendisiyle savaşmadığı halde isyan ihtimali sebebiyle boğdurtmuştu.
Bu anlayış, devleti kısa sürede toparladı fakat yönetimi korku ve mutlak itaate dayalı bir zemine taşıdı. Ve bu acı sistem Yavuz’dan sonra başkalarının omuzlarına kaldı.
Safeviler
Safevî meselesi, Osmanlı tarihinde ilk kez sınır güvenliğinin ötesinde bir sadakat krizine yol açmışlardı. Şah İsmail, Anadolu’da yalnızca askerî değil, ideolojik ve toplumsal bir karşılık üretmişti. Yavuz’un tepkisi bu yüzden çok sert oldu. Anadolu’daki çözülme ihtimali onu kendisi gibi Türk ve Müslüman bir devlet olan Safevilerle seneler sürecek ve hala etkisini hissettirecek bir düşmanlığa yol açtı.
Çaldıran Savaşı
Çaldıran Savaşı’nın bu bağlamda okunması, tarih açısından adil olacaktır. Osmanlı ordusunun ateşli silahlar açısından üstünlüğü kadar, Yavuz’un kararsızlığa tahammülsüzlüğü de savaşın sonucunda belirleyici olmuştur.
Savaşın sonucunda, Safevî yayılması durdurulmuş ve Doğu Anadolu kesin biçimde Osmanlı hâkimiyetine alınmıştır.
Yavuz burada fetih yapan bir hükümdar değil, çözülmeyi kilitleyen bir yöneticidir. Zira atalarının Batıdaki fetihleri gibi kalıcı başarı getirmeyen bir zaferdir kazanılan.
Atalardan Kopuş
Yavuz Selim’in Doğu’ya yönelmesi, atalarından bilinçli bir kopuştur. Batı’da ilerlemek uzun soluklu diplomasi ve yerleşik sistemler gerektirirken, Doğu’daki tehdit gecikmeye tahammül etmez. Yavuz bu yüzden hızlı hareket eder. Ancak bu hız, kalıcı idarî düzenlemelerden çok askerî sonuçlar üretir.
Mercidabık Savaşı
Mercidabık Savaşı ise, yalnızca Memluk Ordusunun yenilgisi değildir. Kahire merkezli, Abbasi mirasına dayanan eski İslam siyasal düzeni fiilen sona erer. Bu savaşla birlikte İslam dünyasının ağırlık merkezi geri dönülmez biçimde İstanbul’a kayar.
Yavuz, bir düzeni devralmaktan çok, bir dönemi kapatmıştır.
Ridaniye
Ridaniye’de elde edilen zafer ve Memluk devletinin yıkılması ise, Osmanlı’yı bölgesel bir güç olmaktan çıkartmıştır. Mısır’ın alınmasıyla birlikte ticaret yolları, kutsal şehirler ve ekonomik merkezler Osmanlı denetimine girmiştir. Bu genişleme, Osmanlı’yı küresel ölçekte bir imparatorluğa dönüştürmüştür; ancak bu yeni alanların yönetimi Yavuz’un ömrüne sığmamıştır ve maalesef buralarda hiç fütuhat yapıp sistemler kuramamıştır.
Halifeliğin Osmanlı’ya Geçişi
Halifeliğin Osmanlı’ya geçişi, Yavuz’un önceden tasarlanmış bir ideolojik hamlesi değildi. Bu unvan onun döneminde daha çok sembolik bir ağırlık taşıyordu. Asıl anlamı ve siyasi içeriği, Kanuni döneminde doldurulacaktı. Yavuz burada bir kapı açtı, içini doldurmak oğlu Süleyman’a nasip oldu.
Yavuz’un yönetim tarzı hızlı, sert ve kesintisiz müdahalelere dayanır. Bürokrasi hızlanır, toplum yorulur. Uzun vadeli kurumlaşma yerine kriz çözme refleksi öne çıkar. Bu yaklaşım devleti kurtarır; fakat onu derinleştiren kalıcı bir idari mimari maalesef bırakamaz.
Sekiz yıllık kısa saltanat, Osmanlı tarihinin yönünü kökten değiştirdi. Selim ne dedesi Fatih gibi kurucu bir akıl ne de oğlu Kanuni gibi düzenleyici bir liderdi. O, babası II. Bayezid döneminin tüm yanlışlarını sertlik ve tarihe Yavuz olarak geçme ihtimaline rağmen sırtlayan, çöküş ihtimalini durduran, zamanı ileriye taşıyan ama ardında tamamlanmamış bir yapı bırakan geçici fakat hayati bir kuvvetti.
Sonsöz
Yavuz Sultan Selim’i anlamak için onu ve dönemini gerçekten iyi tanımak gerekir. O, babasının her açıdan başarısız devletini toparlamak için Osmanlı’nın Gazilik şanını (Batıyla savaşmadığı için gazi değildir) bile bir kenara itmişti. Yavuz’u anlamak için mimariye değil, müdahaleye bakmak gerekli.
Yavuz, Osmanlı’yı büyütmekten çok, dağılmasını engellemişti. Bu az şey değildir. Ama her kurtarıcı, ardında tamamlanmamış sorular bırakır. Yavuz’un mirası da tam olarak budur: Güçlüydü ama eksikti, hızlıydı ama sertti, etkiliydi ama geçiciydi. Sebeplerini de yukarıda anlattım. Bu dünyadan hatasıyla sevabıyla bir Yavuz Selim Han geçti…
Şimdi, siz ne dersiniz tüm bunları cihangirlik için mi yaptı, yoksa devletini ayakta tutmak için mi?
Şunu da unutmayalım; Yavuz, hayranlık kadar mesafe de gerektirir.
Yeni yazılarda görüşmek üzere…
Kapak Fotoğrafı: Gloya Borski – Askeri Muzesi, Istanbul
