İnternette karşılaşılan her bilgi doğru olmadığı gibi, çok sayıda kişi tarafından paylaşılan her haber de gerçeği yansıtmayabiliyor. Özellikle sosyal medya platformlarında hızla yayılan iddialar, eski görüntüler, bağlamından koparılmış açıklamalar ve yapay zekayla oluşturulan sahte içerikler, doğru bilgiye ulaşmayı giderek daha önemli hale getiriyor.
Dezenformasyon, insanları yanıltmak veya belirli bir algı oluşturmak amacıyla kasıtlı olarak üretilen ya da yayılan yanlış veya yanıltıcı bilgi olarak tanımlanabilir. Bu tür içerikler yalnızca gerçek dışı haberlerden oluşmuyor. Gerçek bilgilerin değiştirilmesi, eksik aktarılması veya farklı bir bağlamda sunulması da dezenformasyonun parçası olabiliyor.
Dijital iletişim araçları sayesinde bilgiye ulaşmak ve içerik paylaşmak kolaylaşırken yanlış bilgilerin geniş kitlelere ulaşması da hızlanıyor. Bir fotoğrafın yıllar önce yaşanmış bir olaydan alınarak güncelmiş gibi paylaşılması, gerçeği yansıtmayan bir açıklamanın tanınmış bir kişiye atfedilmesi veya yapay zekayla oluşturulmuş bir videonun gerçek kayıt olarak sunulması bu duruma örnek gösterilebilir.
Peki, dezenformasyon nasıl anlaşılır, yanlış bilgi ile arasındaki fark nedir ve dijital ortamda karşılaşılan içeriklerin doğruluğu nasıl kontrol edilebilir?
Dezenformasyon Nedir?
Dezenformasyon, İngilizcedeki ‘disinformation’ kavramının Türkçe karşılığıdır. Bir kişi, grup veya topluluğu yanıltmak amacıyla yanlış ya da yanıltıcı bilgilerin kasıtlı olarak oluşturulmasını ve yayılmasını ifade eder.
Dezenformasyonun temel özelliği, yanlışlığın veya yanıltıcılığın bilinçli bir şekilde kullanılmasıdır. Amaç ekonomik çıkar elde etmek, bir kişinin veya kurumun itibarını zedelemek, kamuoyunun algısını etkilemek ya da belirli bir düşüncenin yayılmasını sağlamak olabilir.
Bu süreçte her zaman bütünüyle uydurulmuş içeriklere başvurulmaz. Gerçek bir olayın yalnızca belirli bir bölümünün paylaşılması, bir konuşmanın anlamını değiştirecek şekilde kesilmesi veya eski bir görüntünün yeni bir olayla ilişkilendirilmesi de yanıltıcı bir anlatı oluşturabilir.
UNESCO, dezenformasyon ile yanlış bilginin (misinformation) ayrımında özellikle kasıt unsuruna dikkat çekmektedir. Buna göre dezenformasyon, yanıltma amacıyla yayılan bilgileri kapsarken yanlış bilgi, zarar verme amacı bulunmaksızın paylaşılan hatalı içerikleri ifade eder.
Dezenformasyon, Mezenformasyon ve Malenformasyon
Dijital dünyadaki bilgi kirliliğini anlamak için birbirine benzeyen ancak farklı anlamlar taşıyan üç kavram bulunuyor: Dezenformasyon, mezenformasyon ve malenformasyon.
Bu kavramlar, bilginin doğruluğunun yanı sıra hangi amaçla ve nasıl paylaşıldığına göre birbirinden ayrılıyor.
Dezenformasyon (Disinformation)
Dezenformasyon, yanlış veya yanıltıcı bilginin insanları aldatmak amacıyla kasıtlı olarak üretilmesi ya da yayılmasıdır.
Örneğin; bir şirketin ürününe zarar vermek amacıyla o ürünün insan sağlığına ciddi zarar verdiğini iddia eden, ancak bilimsel dayanağı bulunmayan sahte bir araştırmanın hazırlanması dezenformasyon olarak değerlendirilebilir.
Mezenformasyon (Misinformation)
Mezenformasyon, yanlış bilginin kasıtlı bir aldatma amacı olmadan paylaşılmasıdır. Bu durumda bilgiyi yayan kişi, paylaştığı içeriğin doğru olduğuna inanabilir.
Örneğin; birkaç yıl önce çekilmiş bir doğal afet fotoğrafının güncel bir olaya ait olduğunu düşünerek sosyal medyada paylaşılması mezenformasyona örnek gösterilebilir.
İçeriği paylaşan kişinin yanıltma amacı bulunmasa bile yanlış bilgi daha geniş kitlelere ulaşabilir ve yanlış anlaşılmalara neden olabilir.
Malenformasyon (Malinformation)
Malenformasyon, temelinde doğru olan bilgilerin bir kişiye, kuruma veya topluluğa zarar vermek amacıyla kullanılmasıdır. Burada yanlışlık değil, bilginin sunuluş biçimi, bağlamı veya paylaşılma amacı öne çıkar.
Örneğin; özel hayatla ilgili gerçek bir bilginin kişiyi küçük düşürmek veya hedef göstermek amacıyla kamuya açıklanması malenformasyon kapsamında değerlendirilebilir.
Dezenformasyon Neden Yayılır?
Dezenformasyonun yayılması yalnızca yanlış bilgi üreten kişi veya gruplarla açıklanamaz. Dijital platformların çalışma biçimi, kullanıcıların bilgi tüketim alışkanlıkları ve içeriklerin oluşturduğu duygusal tepkiler de bu süreci etkileyebilir.
Özellikle dikkat çekici başlıklar, şaşırtıcı görüntüler ve güçlü duygular uyandıran iddialar kullanıcıların bir içeriği incelemeden paylaşmasına neden olabilir.
Dezenformasyonun yayılmasını kolaylaştıran başlıca etkenler:
- Duygusal tepkiler: Korku, öfke, şaşkınlık ve endişe uyandıran içerikler daha fazla ilgi görebilir. Bu nedenle manipülatif içeriklerde duygusal ifadelerden yararlanılabilir.
- Hızlı paylaşım alışkanlığı: Kullanıcıların bir içeriğin doğruluğunu kontrol etmeden paylaşması, yanlış bilginin kısa sürede geniş kitlelere ulaşmasını kolaylaştırır.
- Yankı odaları: Kişilerin çoğunlukla kendi düşüncelerini destekleyen içeriklerle karşılaşması, farklı kaynakları değerlendirme olasılığını azaltabilir.
- Onaylama yanlılığı: İnsanlar mevcut düşüncelerini destekleyen bilgilere daha kolay inanabilir ve bu bilgileri sorgulamadan kabul edebilir.
- Anonim hesaplar ve sahte kimlikler: Gerçek kimliği belirsiz hesaplar veya güvenilir kurumları taklit eden internet siteleri, yanıltıcı içeriklerin yayılmasında kullanılabilir.
- Yapay zeka teknolojileri: Gerçekçi görünen sahte görüntü, ses ve videoların hazırlanmasını kolaylaştıran araçlar, doğrulama ihtiyacını artırır.
Avrupa Birliği Konseyi ve Avrupa Parlamentosu, dezenformasyon yöntemleri arasında sahte internet sitelerini, deepfake içerikleri, bağlamından koparılmış görüntüleri ve koordineli hesap faaliyetlerini de saymaktadır.
Dijital Çağda Dezenformasyonu Ayırt Etmenin 10 Etkili Yolu
Bir içeriğin doğru olup olmadığını anlamak için her zaman uzman olmak veya teknik bilgiye sahip olmak gerekmez. Bazı temel kontrol alışkanlıkları, yanıltıcı içeriklerin fark edilmesini kolaylaştırabilir.
İçeriğin Kaynağı
Bir haber veya iddiayla karşılaşıldığında öncelikle içeriğin nerede yayımlandığı incelenmelidir.
İnternet sitesinin kim tarafından yönetildiği, yayın politikasının açıklanıp açıklanmadığı, iletişim bilgilerinin bulunup bulunmadığı ve geçmişte nasıl içerikler yayımladığı değerlendirilmelidir.
Bir kurumun veya haber kuruluşunun adını taklit eden sahte internet sitelerine de dikkat edilmelidir. Güvenilir bir kuruluşun logosunun kullanılması, içeriğin gerçekten o kuruma ait olduğunu kanıtlamaz.
Haberin Tarihi ve Bağlamı
Eski bir haberin veya görüntünün güncelmiş gibi paylaşılması, dijital ortamdaki yanıltıcı içeriklerin yaygın biçimlerinden biridir.
Özellikle doğal afetler, toplumsal olaylar, savaşlar ve önemli gelişmeler sırasında daha önce yaşanmış olaylara ait fotoğraflar yeniden dolaşıma sokulabilir.
Bu nedenle bir içeriğin yalnızca ne anlattığına değil, ne zaman ve hangi koşullarda yayımlandığına da bakılmalıdır.
Birden Fazla Güvenilir Kaynağı Değerlendirmek
Önemli bir iddianın yalnızca tek bir internet sitesinde veya sosyal medya hesabında yer alması, doğruluğu için yeterli değildir.
Bilginin farklı ve birbirinden bağımsız kaynaklarda nasıl aktarıldığı incelenmelidir. Özellikle bilimsel, sağlıkla ilgili veya toplumsal açıdan önemli iddialarda üniversitelerin, bilimsel yayınların, resmî kurumların ve güvenilir haber kuruluşlarının açıklamalarına başvurulabilir.
Ancak aynı iddianın çok sayıda internet sitesinde bulunması da tek başına doğruluk kanıtı değildir. Bu siteler aynı kaynaktan besleniyor olabilir. Önemli olan, birbirinden bağımsız kanıtların bulunmasıdır.
Haberin Başlığı Değil, İçeriği Önemlidir
Tıklama almak amacıyla hazırlanan bazı başlıklar, haberin gerçek içeriğini yansıtmayabilir.
Örneğin; bilimsel bir araştırmada belirli koşullarda gözlemlenen sınırlı bir sonuç, başlıkta kesin bir keşif veya herkes için geçerli bir sonuç gibi sunulabilir.
Bu nedenle başlıkta yer alan iddia, haberin tamamı ve dayanak gösterilen araştırmalarla karşılaştırılmalıdır.
Görselleri Tersine Görsel Aramayla İncelemek
Bir fotoğrafın gerçek olması, paylaşıldığı olayla ilişkili olduğu anlamına gelmez. Görseller farklı tarihlerde, farklı ülkelerde veya bambaşka olaylarda çekilmiş olabilir.
Google Lens gibi tersine görsel arama araçları kullanılarak bir fotoğrafın internette daha önce nerelerde yayımlandığı araştırılabilir.
Görsel arama sonuçları kesin doğrulama sağlamaz. Ancak fotoğrafın geçmişini araştırmak ve yanlış bağlamda kullanılıp kullanılmadığını anlamak için yararlı bir başlangıç noktası olabilir.
Yapay Zekayla Oluşturulmuş Görsel ve Videolar
Üretken yapay zeka araçları, gerçekçi görünen fotoğraflar, videolar ve ses kayıtları oluşturabilmektedir. Deepfake olarak adlandırılan bu içerikler, gerçek bir kişinin hiç söylemediği sözleri söylemiş veya hiç gerçekleştirmediği bir eylemi yapmış gibi gösterilmesine neden olabilir.
Gelişmiş yapay zeka içerikleri görsel incelemeyle ayırt edilemeyebilir. Bu nedenle kaynağın doğrulanması ve bağımsız kanıtlarla karşılaştırılması daha güvenilir bir yaklaşımdır.
Paylaşımı Yapan Kişi ve Uzmanlık Alanı
Özellikle bilimsel ve teknik konularda bir kişinin açıklama yapması, o kişinin ilgili alanda uzman olduğunu göstermez.
İçeriği hazırlayan kişinin kim olduğu, hangi alanda çalıştığı, akademik veya mesleki geçmişi ve iddiasını hangi kaynaklara dayandırdığı araştırılmalıdır.
Bir kişinin kendisini uzman olarak tanıtması yerine, uzmanlığının bağımsız kaynaklardan doğrulanabilmesi önemlidir.
İddianın Dayandığı Kanıtlar
Bir haberin veya sosyal medya paylaşımının içinde araştırma, rapor, istatistik ya da uzman görüşüne yer verilmesi, iddianın otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez.
Kaynak gösterilen araştırmanın gerçekten yayımlanıp yayımlanmadığı, araştırmanın hangi tarihte yapıldığı ve ulaşılan sonucun iddiayı destekleyip desteklemediği kontrol edilmelidir.
Özellikle bilimsel çalışmalarda tek bir araştırmanın sonuçlarını kesin ve herkes için geçerli bir gerçek gibi sunmaktan kaçınılmalıdır.
Duygusal ve Kesin İfadelerin Sorgulanması
“Kimsenin bilmediği gerçek”, “Bu görüntü her şeyi değiştirecek”, “Uzmanlar sonunda itiraf etti” veya “Hemen paylaşın, herkes öğrenmeli” gibi ifadeler okuyucunun dikkatini çekmek ve hızlı tepki vermesini sağlamak amacıyla kullanılabilir.
Bu tür ifadeler tek başına dezenformasyon kanıtı değildir. Ancak güçlü duygular uyandıran, kesin yargılar içeren ve yeterli kanıt sunmayan paylaşımların daha dikkatli incelenmesi gerekir.
Özellikle okuyucuyu düşünmeden paylaşmaya yönlendiren içeriklerde kaynağa ve kanıtlara öncelik verilmelidir.
Paylaşmadan Önce Doğrulamak
Dezenformasyonun yayılmasını önlemenin en basit yollarından biri, doğruluğundan emin olunmayan içerikleri paylaşmamaktır.
Bir haberin veya iddianın kaynağına ulaşılmıyorsa, farklı kaynaklardan doğrulanamıyorsa ya da görüntülerin hangi olaya ait olduğu anlaşılamıyorsa paylaşım yapmamak daha doğru bir yaklaşımdır.
Şüpheli içerikler için Teyit gibi bağımsız doğrulama platformlarından yararlanılabilir. Ayrıca haberin orijinal kaynağına ulaşmak, ilgili kurumların açıklamalarını incelemek ve mevcut kanıtları karşılaştırmak da önemlidir.
BONUS
Dezenformasyonla Mücadele
Dezenformasyonla mücadele yalnızca sahte haberleri tespit etmekten ibaret değildir. Aynı zamanda bilgiyi değerlendirme, kaynakları karşılaştırma ve farklı görüşleri eleştirel bir yaklaşımla inceleme becerilerini geliştirmeyi gerektirir.
UNESCO’nun medya ve bilgi okuryazarlığı çalışmaları; bireylerin bilgiye erişme, bilgiyi değerlendirme ve bilinçli biçimde kullanma becerilerinin geliştirilmesini desteklemektedir.
Medya okuryazarlığı, bir içeriğin doğru veya yanlış olduğunu anlamanın yanında, içeriğin nasıl üretildiğini, hangi amaçla sunulduğunu ve hangi bilgilerin dışarıda bırakıldığını sorgulamayı da kapsamaktadır.
