Fransız edebiyatının en sıra dışı isimlerinden biri olan Boris Vian, yalnızca romanlarıyla değil; caz müziğine katkıları, şiirleri, tiyatro oyunları ve kültürel eleştirileriyle de 20. yüzyılın çok yönlü sanatçılarından biri kabul edilmektedir. Paris’in entelektüel merkezi Saint-Germain-des-Prés ile özdeşleşen Vian, kısa yaşamına rağmen modern edebiyat ve popüler kültür üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.
39 yıllık kısa ömründe, pek çok eser ortaya koymayı başarmış ve yaşamı boyunca acımasızca eleştirilmiş Fransız sanatçı Boris Vian karşınızda:
‘İnsan ancak hiçbir şeye heves duymadığı zaman özgür olur ve tam anlamıyla özgür olan bir yaratık bir şeye heves etmez. Hiçbir şeye heveslenmediğim için özgür olduğuma karar veriyorum.’
Boris Vian, 10 Mart 1920’de Paris yakınlarındaki Ville-d’Avray’da doğmuştur. Klasik müziğe ilgi duyan annesi Yvonne Vian, oğluna “Boris” ismini, Modest Mussorgski’nin Boris Godunov operasından esinlenerek vermiştir.
Boris Vian kısa yaşamına roman yazarlığını, oyun yazarlığını, şairliği, müzisyenliği, müzik direktörlüğünü, şarkıcılığı, gazeteciliği, senaristliği, eleştirmenliği, çevirmenliği ve maden mühendisliğini sığdırmıştır.
Saint-Germain’in Prensi
1940’lar ve 1950’lerde Saint-Germain-des-Prés, Paris’in caz kulüplerinin, filozoflarının, yazarlarının ve sanatçılarının buluşma noktasıdır. Boris Vian, bu çevrenin en görünür figürlerinden biri haline gelmiştir. Caz geceleri, edebiyat tartışmaları, absürt mizahı ve bohem yaşam tarzı nedeniyle dönemin basınında ve kültür çevrelerinde “Le Prince de Saint-Germain-des-Prés” olarak anılmıştır.
Takma İsimleri
Boris Vian, bazı eserlerini farklı kimliklerle yayımlamıştır. En ünlü takma adı Vernon Sullivan’dır. Ayrıca Bison Ravi, Baron Visi ve Brisavion gibi isimleri de kullanmıştır. Özellikle Vernon Sullivan imzasıyla yayımlanan romanları, Amerikan kara romanlarını hicveden ve dönemin ahlak anlayışını zorlayan metinlerdir.
Patafizik Felsefe
Vian, varoluşçularla yakın ilişkiler kurmasına rağmen klasik gerçekçiliğe mesafeli durmuştur. Eserlerinde Alfred Jarry’nin geliştirdiği patafizik anlayışının izleri görülmektedir.
Patafizik, sıradan olana istisnai bir bakış geliştiren, absürt ve ironik düşünceyi öne çıkaran bir yaklaşımdır. Bu da Vian’ın romanlarında mantığın sık sık yerini düşsel ve sürreal bir atmosfere bırakmasını sağlamıştır. Ayrıca Vian, tiyatro oyunlarında avangart ve absürt tarzı bir araya getirmiştir.
‘Ne kadar yürürsen yürü; arkanda bıraktığın yol kadar güçlü ve henüz yürümediğin yol kadar zayıfsın.’
Boris Vian, yalnızca caz dinleyen biri değildi. Aynı zamanda trompet çalan aktif bir müzisyendi. Ünlü caz topluluğu Claude Abadie’de yer almış ve Fransa’da caz müziğin gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.
Duke Ellington, Miles Davis ve diğer Amerikalı caz müzisyenleriyle yakın ilişkiler kurmuş; ayrıca Jazz Hot gibi dergiler için yüzlerce makale ve çeviri yazdı. Müzik eleştirmenliği, onun edebi kariyerinin ayrılmaz bir parçası olmuştur.
İlk Eserleri
Vian’ın ilk romanı Trouble dans les andains 1943 yılında yayımlanmıştır. Aynı dönemde yazdığı Vercoquin et le plancton, gençlik yıllarındaki caz partilerinden ve bohem çevrelerden izler taşımaktadır. Bu eserler, daha sonra geliştireceği özgün anlatımın ilk örnekleri olarak değerlendirilmektedir.
Önemli Eserleri
Vian’ın gerçek adıyla yayımlanan eserleri arasında en çok öne çıkan romanı Günlerin Köpüğü’dür (L’Écume des jours). Aşk, hastalık, tüketim kültürü ve modern yaşamın yabancılaştırıcı etkilerini şiirsel bir dille anlatan roman, bugün Fransız edebiyatının klasiklerinden biri sayılmaktadır. Yaşamı boyunca hak ettiği ilgiyi görmese de, ölümünden sonra Vian’ın en çok okunan kitabı haline gelmiştir.
Vernon Sullivan adıyla yayımlanan J’irai cracher sur vos tombes (Mezarlarınıza Tüküreceğim) büyük bir skandal yaratmıştır. Şiddet, cinsellik ve ırkçılık temaları nedeniyle kitap hakkında dava açılmış ve eser bir süre yasaklanmıştır.
Aynı şekilde savaş karşıtı şarkısı Le Déserteur (Asker Kaçağı) da siyasi tartışmaların odağında yer almıştır. Vian, sansür ve kamuoyu baskısıyla sık sık karşı karşıya kalmıştır.
Son romanı Yürek Söken, 1953 yılında yayımlanmıştır. Vian, aldığı olumsuz eleştiriler sonucunda roman yazmayı bırakmış, Yürek Söken’in ardından yalnızca 1956 yılında Pekin’de Sonbahar isimli romanının genişletilmiş versiyonunu yazmıştır.
‘En büyük günah, yüreğinin gerçekte hissettiğini inkar etmektir.’
Eserlerinden Bazıları
Boris Vian ismiyle yayımlanan kitapları Günlerin Köpüğü (1946, roman), Pekin’de Sonbahar (1946, roman), Karıncalar (1946, öykü), Buzlaşmış Ezgiler, Gebermek İstemiyorum (1946, şiir), Kurt Adam (1946, öykü), Yürek Söken (1954, roman)’dir.
Vernon Sullivan adıyla yayımlananlar; Mezarlarınıza Tüküreceğim (1946, roman), Ölülerin Derisi Hep Birbirine Benzer (1947, roman), Ve Bütün Çirkinler Öldürülecek (1947, roman), Çıtırlar Farkında Değil (1949, roman) ve Kırmızı Ot (1950, roman)’tur.
Tiyatro oyunlarına Kasaplığın El Kitabı, İmparatorluk Kuranlar ya da Schmurz, Mesleklerin Sonuncusu, Generallerin Beş Çayı; müzik eserlerine Asker Kaçağı (1955), sinemada gösterilen eserlerine ise Madam ve Ay Işığı, Notre Dame de Paris, Tehlikeli İlişkiler ve Cezayir Soykırımı örnek verilebilir.
Ölümü
Boris Vian, 23 Haziran 1959’da, Mezarlarınıza Tüküreceğim romanından uyarlanan filmin özel gösterimi sırasında kalp krizi geçirerek hayatını kaybetmiştir. Sağlık sorunları çocukluk yıllarından beri devam eden Vian’ın bu dramatik ölümü, hakkındaki efsaneyi daha da güçlendirmiştir.
‘Düş kırıcı, ha? Her şeyi unuttuğum zaman hayallerimin yıkılmasından mı korkuyorsun? Hayal kırıklığına uğramak, belirsizlik içinde ümit beslemekten iyidir.’
