Urban Metaverse (Kentsel Metaverse)
Kentsel Metaverse, şehirlerin fiziksel altyapısı, gerçek zamanlı kentsel veriler ve vatandaşların dijital avatar ve etkileşimlerinin kesintisiz biçimde birleştiği; şehir planlaması, katılımcı yönetim ve hizmet tasarımında sanal- fiziksel entegrasyonu hedefleyen 3 boyutlu ortamları ifade etmektedir.
Şehir planlaması ve vatandaş etkileşimini yeniden tanımlamayı amaçlayan Kentsel Metaverse, akademik çalışmalarda ve şehir planlama raporlarında “akıllı şehirlerin metaverse ile evrilmesi” bağlamında ele alınmaktadır.
Datasphere (Veri Alanı / Veri Küresi)
Datasphere, yalnızca ağ bağlantılı veriyi değil; veri üretimi, depolama, hareketi, yönetişimi ve toplumsal etkilerini kapsayan bütünsel bir dijital-ekosistem kavramıdır. Hükümetler ve uluslararası forumlar “datasphere” çerçevesinde veri yönetişimi ve regülasyon modellerini tartışmaktadır.
Foundation Model (Temel/Altyapı Modeli)
Yapay zekanın temel yapı taşlarından biri olarak görülen Foundation Model, geniş veri kümeleriyle eğitilmiş ve pek çok farklı göreve uyarlanabilen büyük ölçekli AI modellerini ifade etmektedir. Bu modeller, 2025’te robotik, simülasyon ve interaktif medya gibi alanlarda yeni standartlar belirlemeye başlamıştır.
XR (Extended Reality / Genişletilmiş Gerçeklik)
XR; artırılmış gerçeklik (AR), sanal gerçeklik (VR) ve karma gerçekliği (MR) kapsayan bir üst başlıktır.
2025’te iş, eğitim ve sosyal platformlarda metaverse deneyimlerinin temel erişim katmanı olarak yaygınlaşmıştır. Kullanım örnekleri hem kurumsal eğitimde hem de kentsel simülasyonlarda hızla artmaktadır.
Agentic AI / Autonomous Agents (Genişletilmiş Yapay Zeka)
Agentic AI, daha önce yalnızca reaksiyon gösteren chatbot’lardan farklı olarak, hedef belirleyip bağımsız planlama, yürütme ve gerektiğinde karar yükseltme (human-in-the-loop) yapabilen otonom yazılım ajanlarını tanımlamaktadır.
Bir başka deyişle; sadece yanıt veren yapay zekadan öte, hedeflere ulaşmak için kendi eylemlerini başlatabilen AI sistemlerini ifade etmektedir.
Sustainable / Green AI (Sürdürülebilir / Yeşil Yapay Zeka)
Enerji yoğun AI modellerinin çevresel etkisini azaltmaya odaklanan bir yaklaşım olarak 2025’te öne çıkan kavram, AI uygulamalarının düşük karbon ile çalışması ve çevresel ayak izini minimize etmeyi amaçlayan teknolojik standartları kapsamaktadır.
Virtual Economy (Sanal Ekonomi)
Sanal ekonomi; metaverse ve blockchain entegrasyonuyla dijital varlıkların gerçek ekonomik değere sahip olduğu yeni bir ekonomi biçimidir. NFT’ler, sanal gayrimenkuller ve dijital token ticareti, bu ekonominin temel bileşenlerindendir.
Hem akademik incelemeler hem de sektör raporları, bu ekonominin düzenleme, vergilendirme ve kullanıcı hakları sorularını gündeme getirmektedir.
Eco-Cities / Smart-Sustainable Cities (Eko-Şehirler / Akıllı Sürdürülebilir Şehirler)
Eco-City yaklaşımı, şehir tasarımında çevresel sürdürülebilirlikle dijital altyapıyı birleştirmektedir: Enerji verimliliği, döngüsel ekonomi, akıllı altyapı yönetimi ve sosyal adalet hedeflerini birlikte ele alan bu kent modeli, 2025’te kentsel pilot projelerde XR ve metaverse entegrasyonuyla somut uygulamalar olarak da görülmeye başlanmıştır.
Green Hydrogen (Yeşil Hidrojen)
Yeşil hidrojen; yenilenebilir enerji ile sudan elektrofiliz yoluyla üretilen ve fosil kökenli üretime kıyasla çok daha düşük yaşam döngüsü karbonu hedefleyen hidrojen çeşididir. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve enerji raporları, yeşil hidrojenin özellikle ağır sanayi, deniz taşımacılığı ve uzun süreli enerji depolamada kilit rol oynayabileceğini vurgulamaktadır.
Post-Anthropocentrism / Metasubjectivity (Post-Antroposantrizm / Meta-Öznellik)
Felsefi ve sosyo-teknolojik tartışmalarda yükselen bu iki kavram, insan merkezli bakış açısından ayrılarak yapay zeka ve dijital varlıkların eşdeğer öznellik kazanabileceği fikrini ortaya koymaktadır. Yani, insan-merkezli perspektiften uzaklaşıp — yapay ajanlar, veri-tabanlı öznellikler ve ekolojik aktörler dâhil — daha geniş bir öznellik/etik alanı düşünmeyi önermektedir.
BONUS I
Imagination Age (Yaratım Çağı)
Bilgi Çağı sonrası dönem önerisi olarak “Imagination Age”, yaratıcılığın, deneyim üretmenin ve anlatı-mimarisinin ekonomik değerin merkezine oturduğu bir dönemi tanımlamaktadır. 2025’te yaratıcı yapay zeka araçlarının (multimodal generative AI) yükselişi bu fikri somutlaştırmıştır.
BONUS II
2025 Yılının Kelimeleri
Slop (Merriam-Webster): 2025’te AI tarafından geniş miktarda düşük kaliteli içerik üretilmesiyle internette yaygınlaşıp dikkat çeken bir terim olarak seçilmiştir. Bu seçim, yapay zeka kaynaklı düşük kaliteli içeriğin kültürel görünürlüğünü vurgulamaktadır.
Rage Bait (Oxford): Çevrimiçi öfke tetiklemek için kasıtlı tasarlanan provokatif içerikleri tanımlayan bu ifade, 2025’in dijital etkileşim dinamiklerini öne çıkaran bir kavram olarak yılın kelimesi seçilmiştir.
Parasocial (Cambridge): İzleyici ile ünlü, karakter veya yapay zeka arasında tek taraflı ilişkiyi ifade eden bu kavram, sosyal medya ve AI etkileşimlerinin psikolojik yönünü vurguladığı için yılın kelimesi seçilmiştir.
Kapak Fotoğrafı: Photo by Sam Albury on Unsplash
